3. Late Middeleeuwen (1350-1500)

03-late-middeleeuwen

In het Duits: Spätes Mittelalter

Historische achtergrond

Historische handelsroute van de Hanse
Historische handelsroute van de Hanse

Aan het einde van de middeleeuwen verliest het ridderdom aan betekenis en wordt de burgerij in de steden steeds belangrijker. De steden groeien en vormen binnen het Duitse rijk een steeds grotere machtsfactor. Vooral zogenaamde Freie Reichsstädte zoals Regensburg, Neurenberg, Keulen, Augsburg, Straatsburg en Bazel worden aan het eind van de middeleeuwen belangrijke economische centra.

Ze zijn binnen het Duitse rijk – das Heilige Römische Reich deutscher Nation (911-1806) – direct onder de keizer gesteld. Ze zijn geen verantwoording schuldig aan zogenaamde Landesfürsten, ze hoeven geen troepen te leveren aan het rijk en genieten bijzondere economische voordelen. Daarnaast verwerven ze een soort kiesrecht, want ook zij – naast de vorsten en aartsbisschoppen – kunnen meebepalen wie de Duitse keizer wordt als er een nieuwe moest worden gekozen. Deze vorsten kregen de titel Kurfürst (in het Nederlands keurvorst van keur, afgeleid van kiezen, namelijk het kiezen van de koning en de keizer).

Hanse

Een andere belangrijke plaats binnen het Duitse rijk nemen steden als Bremen, Hamburg, Lübeck, Rostock en Wismar in. Zij maken deel uit van de Hanse, een handelsverbond van steden rondom de Oost- en de Noordzee. Ook Nederlandse steden als Zwolle, Deventer en Zutphen zijn lid van de Hanse. Al deze steden komen aan het eind van de middeleeuwen tot grote bloei die niet alleen economisch van aard is. Ook op politiek en cultureel vlak gaan deze steden een vooraanstaande rol spelen. Het woord Hanse vind je nu nog terug in het woord Lufthansa, een grote vliegmaatschappij. De oorsprong van dit woord is eigenlijk niet duidelijk. Misschien gaat het terug op woorden die iets betekenen als ‘gemeenschap’, ‘groep’.

Door de groei van de handel werden de rijkere burgers invloedrijker. Omdat zij konden lezen en schreven konden ze kennis nemen van de eerste gedichten en verhalen die dankzij de boekdrukkunst verschenen.

Volksboeken

De voorliefde voor realistische vertellingen neemt toe. Deze vaak rauwe realistische voorstellingen vindt men voornamelijk in de zogenaamde volksboeken.

Volksboeken zijn riddervertellingen in populaire vorm en volksverhalen over bijvoorbeeld Till Eulenspiegel en Doctor Faustus. De taal waarin geschreven werd, heet het Frühneuhochdeutsch.

Door de uitvinding van de boekdrukkunst door Johannes Gutenberg, rond het jaar 1450, werden deze boeken ook gedrukt en konden zo sneller dan ooit verspreid worden. Het belang van deze uitvinding zou je kunnen vergelijken met de uitvinding van het internet. Maar voorlopig kon het grootste deel van de bevolking had op dat moment nog niet lezen of schrijven.

Johannes Gutenberg vond de boekdrukkunst uit. Er zijn geen portretten van hem uit die tijd, maar zo werd hij achteraf afgebeeld.
Johannes Gutenberg vond de boekdrukkunst uit. Er zijn geen portretten van hem uit die tijd, maar zo werd hij achteraf afgebeeld.

 

Tekstvoorbeeld: Till Eulenspiegel

Till Eulenspiegel, in de Nederlandse literatuur bekend als Tijl Uilenspiegel, is een nar die met zijn streken de mensen een spiegel voorhoudt en hun vermeende wijsheid onderuithaalt. In het volgende verhaal doet hij dat door de betekenis van een woord letterlijk te nemen.

 

 

Till Eulenspiegel
Till Eulenspiegel

Die 58. Historie sagt, wie Eulenspiegel in Erfurt einen Metzger um einen Braten betrog.

Eulenspiegel konnte seine Schalkheit nicht lassen, als er nach Erfurt kam, wo er bald mit Bürgern und Studenten bekannt wurde.

Einmal ging er zu den Fleischbänken, wo das Fleisch feilgeboten wurde. Da sprach ein Metzger ihn an, ob er nicht etwas kaufen wolle, das er mit sich nach Hause trüge. Eulenspiegel sagte zu ihm: “Was soll ich mit mir nehmen?” Der Metzger sprach: “Einen Braten.” Eulenspiegel sagte ja, nahm einen Braten bei einem Ende und ging damit davon. Der Metzger lief ihm nach und sprach zu ihm: “Nein, nicht so! Du mußt den Braten bezahlen!” Eulenspiegel sprach: “Von einer Bezahlung habt Ihr mir nichts gesagt, sondern Ihr sagtet, ob ich nicht etwas mit mir nehmen wolle.” Der Metzger habe auf den Braten gewiesen, damit er den mit sich nach Hause nehmen solle. Das wolle er mit des Metzgers Nachbarn beweisen, die dabeistanden.

Die andern Metzger kamen dazu und sagten aus Haß, daß es wahr sei. Denn die andern waren dem Metzger feindlich gesonnen. Wenn jemand nämlich zu ihnen kam und etwas kaufen wollte, rief er die Leute zu sich und zog sie damit von ihnen ab. Darum stimmten sie zu, daß Eulenspiegel den Braten behielte. Während der Metzger also zankte, nahm Eulenspiegel den Braten unter den Rock, ging damit hinweg und ließ sie sich darüber einigen, so gut sie konnten.

Meer streken van Till Eulenspiegel kun je beluisteren bij www.vorleser.net

 

Tekstvoorbeeld: Doctor Faustus

Faust is een tovenaar en beoefenaar van de zwarte magie over wie in Volksbücher de wonderlijkste verhalen worden verteld. Zijn figuur staat voor de mens die alles wil ontdekken en begrijpen. Hij schuwt het niet om daarvoor gebruik te maken van de hulp van de duivel. Het personage Faust gaat terug op een werkelijk bestaand persoon, over wie veel onduidelijkheid bestaat. Hij heeft waarschijnlijk geleefd rond 1500 en bezocht veel steden, waar hij als filosoof, waarzegger, genezer en alchemist – wij zouden nu zeggen: scheikundige – optrad. De verhalen over zijn magische daden en zijn verbond met de duivel gingen al tijdens zijn leven rond. Het volksboek Historia von D. Johann Fausten verscheen in 1587. In het begin van het boek wordt hij voorgesteld aan de lezer en wordt er iets over zijn afkomst en opleiding verteld:

Beluister of download hier het fragment.

 

volksbuch-faustDoctor Faustus ist eines Bawren Sohn gewesen zu Rod bey Weimar vrburdig
Der zu Wittemberg ein grosse Freundtschafft gehabt
Dieweil seine Eltern Gottselige vnnd Cristliche Leuth gewesen
ja sein Vetter Der zu Wittemberg seshafft ein Burger wol vermugens gewest
jn Den Doctor Faustum auferzogen
vnnd gehalten wie ain kindt
Dann Er ohne Erben ward
Nam Er disen Faustum zu ainem kindt vnnd Erben auf
Ließ jn jnn die Schuel geen Theologiam zu studiern
Er ist aber von sollichem Gottseligen Furnemen abgedretten
Gottes wort misbraucht

Lees hier meer over Doctor Faustus.

 

Volksliederen

Volksliederen hebben vaak de liefde of gewoonten en gebruiken als thema. De bedenkers van de liederen zijn meestal onbekend. De liederen hebben een lange traditie, tot in onze tijd met z’n popsongs.

 

Tektsvoorbeeld: Das Mühlrad

Beluister hier het volkslied Das Mühlrad, het molenrad. De schrijver ervan is onbekend.

 

molenradDas Mühlrad

Dort hoch auf jenem Berge
da get ein Mülerad,
Das malet nichts denn Liebe
die Nacht bis an den Tag.

Die Müle ist zerbrochen,
die Liebe hat ein End;
‘So gesegen dich Gott, mein feines Lieb!’
ietz (= jetzt) far ich ins Ellend* (= Ausland)

 

Volksballades

Een ballade is een verhalend gedicht met een dramatische wending. In volksballades komen historische en fabelachtige verhalen aan de orde. De melodie en de tekst werden vaak van generatie op generatie mondeling overgedragen. De schrijver is vaak onbekend. Dit geldt ook voor Es waren zwei Königskinder

Tekstvoorbeeld: Es waren zwei Königskinder

 

Hier kun je beluisteren hoe het gedicht voorgedragen wordt:

 

Es waren zwei Königskinder,
die hatten einander so lieb,
sie konnten zusammen nicht kommen,
denn das Wasser war viel zu tief…

“Ach, Liebster, kannst du nicht schwimmen,
so schwimme doch her zu mir,
drei Kerzen will ich anzünden,
die sollen leuchten dir…

Das hört eine falsche Nonne,
die tat, als wenn sie schlief,
sie tät die Kerzen auslöschen,
der Jüngling ertrank so tief…

Ein Fischer wohl fischte lange,
bis er den Toten fand:
“Sieh da, du liebliche Jungfrau,
hast hier deinen Königssohn…”

Sie nahm ihn in ihre Arme
und küßt seinen bleichen Mund,
es mußt ihr das Herze brechen,
sank in den Tod zur Stund…

 

Meistersinger

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hans_Sachs_Denkmal_N%C3%BCrnberg_DSCF2894.jpg
Monument voor Hans Sachs in Nürnberg. Foto: bewerking van © Martina Nolte / Wikipedia

Een bijzondere vorm van poëzie in de late middeleeuwen is het zogenaamde Meesterzang, in het Duits Meistergesang. Qua vorm is het een voorzetting van de hoofse minnezang al speelt de liefde een ondergeschikte rol. Veeleer is er bij het Meistergesang sprake van didactische lyriek wat betekent dat men er een belerende boodschap in verwerkte: de mensen moesten er wat van opsteken. Het waren handwerkslieden die in Meistersingerschulen, (meesterzangscholen) deze vorm van belerende poëzie schreven.

De beroemdste vertegenwoordiger van het Meistergesang was de schoenmaker Hans Sachs uit Nürnberg, die bovendien bekend werd door zijn kluchtige Fastnachtspiele, ontstaan uit de carnavalsoptochten. Deze Fastnachtspiele waren de voorloper van het wereldlijke drama. De componist Richard Wagner (1813-1883) nam de Meistersinger tot onderwerp van zijn muziekdrama Die Meistersinger von Nürnberg (1867).

 

Tekstvoorbeeld: Hans Sachs: Ein Tischzucht

Lees hier een voorbeeld van didactische lyriek van Hans Sachs. Het gaat over goede tafelmanieren en geeft een aardig beeld van hoe veel mensen in de middeleeuwen gewoon waren te eten.

Ein Tischzucht

Hör, Mensch! wenn du zu Tisch willt gahn,
Dein Händ sollt du gewaschen han.
Lang Nägel ziemen* gar nit wohl, * gepast zijn
Die man heimlich abschneiden soll.
Am Tisch setz dich nit oben an,
Der Hausherr wölls dann selber han!

lees hier verder

Geestelijk drama

Het geestelijk drama ontstond uit scènes van het kerst- en lijdensverhaal van Christus, gespeeld door geestelijken in de kerk. Dit ontwikkelde zich in de late middeleeuwen tot kerst- en passiespelen (Passionsspiele), een traditie die tot in onze tijd heeft standgehouden. De beroemdste passiespelen in Duitsland vinden om de tien jaar plaats in Oberammergau.

Volgende periode

Na de Late middeleeuwen volgt de periode van de Renaissance, het humanisme en de reformatie