4. Renaissance, humanisme, reformatie (1500-1600)

04-renaissance-humanisme-reformatie

In het Duits: Renaissance, Humanismus und Reformation

Renaissance – historische achtergrond

copernicus-warschau
Copernicus – standbeeld in Warschau

Rond 1500 begint in heel Europa een nieuwe tijd. Een aantal uitvindingen en ontwikkelingen hebben grote invloed:

  • de uitvinding van de boekdrukkunst door Johannes Gutenberg (rond 1450)
  • de ontdekking van Amerika door Columbus (1492)
  • de ontdekking door Copernicus en het bewijs van Galilei dat de aarde om de zon draait (heliocentrisch wereldbeeld) en niet omgekeerd (ptolemeïsch wereldbeeld).
  • het denken over de mens: De mens zelf plaatst zich meer en meer in het middelpunt. Niet langer het leven na de dood, het hiernamaals, das Jenseits, is belangrijk, maar juist het leven op aarde, das Diesseits. Het Memento mori (Gedenk te sterven) van de Middeleeuwen maakte plaats voor Carpe diem (Pluk de dag).

De klassieke Oudheid wordt herontdekt. Dit is niet verwonderlijk want ook in de klassieke Oudheid, bij de oude Grieken en Romeinen, stond de mens centraal. Deze herontdekking begint zo omstreeks 1300 in Italië en wordt Renaissance (letterlijk: wedergeboorte, Wiedergeburt) genoemd.

Renaissance in de schilderkunst: Albrecht Dürer

Albrecht Dürer - zelfportret. Let ook op het uitzicht door het raam: het landschap is in perspectief geschilderd.
Albrecht Dürer – zelfportret. Let ook op het uitzicht door het raam: het landschap is in perspectief geschilderd.

In de Renaissance veranderde ook de schilderkunst. In plaats van de gebruikelijke tweedimensionale afbeeldingen in de middeleeuwen, ontdekt men het perpectief. Daarnaast wordt de schilder als kunstenaar belangrijk: hij gaat zijn stukken signeren en in plaats van anderen te schilderen, portretteert hij zichzelf nu ook vaker. De mens wordt steeds vaker als individu afgebeeld.

De bekendste renaissanceschilder en -graveur ten noorden van de Alpen was Albrecht Dürer (1471-1528). Vooral zijn grafisch werk – gravures en houtsnedes – is het bekendst. Met houtsnedes werden destijds illustraties in boeken gemaakt.

Onder de indruk van een reis naar Italië schilderde hij in 1498 de 15-delige Apocalyps. Uit datzelfde jaar stamt zijn hier afgebeelde zelfportret.

 

Humanisme

De wetenschappelijke stroming die zich bezighoudt met de wereld van de oude Grieken en Romeinen, met hun literatuur en filosofie, wordt Humanisme genoemd. De grootste vertegenwoordigers van het Humanisme waren de Nederlander Erasmus van Rotterdam en de Engelsman Thomas More, wiens boek Utopia uit 1516 gaat over een ideale samenleving, gebaseerd op religieuze verdraagzaamheid.

Erasmus, portret door Hans Holbein der Jüngere, 1523
Erasmus, portret door Hans Holbein der Jüngere, 1523

Desiderius Erasmus werd in 1469 in Rotterdam geboren en stierf in 1536 in Bazel in Zwitserland. Hij was een zoon van een pastoor uit de omgeving van Gouda. Zijn bekendste geschriften waren Lof der Zotheid (Latijn: Stultitiae Laus) en de Verhandeling over de vrije wil (Latijn: Diatribe de libero arbitrio).

Met deze geschriften werd hij één van de belangrijkste grondleggers van de visie dat de mens en het leven op aarde (anthropocentrische opvatting; het Griekse ‘anthropos‘ betekent mens) even belangrijk is als het goddelijke en het hiernamaals (theocentristische opvatting; het Griekse ‘theos’ betekent god). Dit was in een tijd waarin de kerk tot dan toe voor de meeste mensen het geestelijk leven bepaalde een compleet nieuwe kijk op het bestaan.

 

Reformatie

Op politiek en sociaal terrein hadden er grote veranderingen in Europa plaats gevonden. In de kerk was er echter weinig veranderd. Zij bezat volgens eigen opvatting als enige de sleutel tot de weg naar zaligheid. De biecht bijvoorbeeld, het doen van goede werken, het uitreiken van de hostie, het kopen van aflaten waren bijvoorbeeld middelen die de gelovige op deze weg hielpen en waar de kerk als enige zeggenschap over had.

Luther als Augustijner monnik. Portret door Lucas Cranach de oudere.
Luther als Augustijner monnik. Portret door Lucas Cranach de oudere.

31 oktober 1517 beschouwt men als het begin van de reformatie. Toen sloeg de monnik Martin Luther (1484-1546) zijn 95 stellingen met zijn kritiek op de rooms katholieke kerk op de deur van de slotkapel te Wittenberg. Martin Luther uitte scherpe kritiek op de leer van de kerk. Zijn vraag ‘Hoe krijg ik een genadige God?’ beantwoordde hij in de ogen van de clerus (= de geestelijkheid) op revolutionaire wijze. Luther stelt voor de beantwoording van die vraag niet meer de leer of de traditie van de kerk centraal. Doorslaggevend voor het verwerven van zaligheid is het geloof van de enkeling. Niet op grond van verdienste of goede werken en dergelijke, maar puur uit genade valt hem deze ten deel. Hierbij heeft niet de kerk, maar slechts de schrift – de Bijbel – het laatste woord.

De kern van de reformatie kun je zo in drie Latijnse termen samenvatten:

  • sola fide: door het geloof alleen
  • sola gratia: alleen door genade
  • sola scriptura: alleen door de schrift, alleen de schrift is normerend.

Vanwege deze ideeën werd Luther door de paus in 1521 in de ban gedaan op de Rijksdag (de vergadering van alle belangrijke edelen in het Duitse Rijk) te Worms. Dan wordt hij door vrienden en vorsten die op zijn hand zijn, in een spannende tocht naar een burcht, de Wartburg bij Eisenach ‘ontvoerd’.

Daar wijdt hij zich aan de vertaling van het oude en nieuwe testament uit de grondtalen – het Hebreeuws en Grieks – in het Duits. Iedereen moest de bijbel tot zijn beschikking hebben in zijn eigen taal. Daarmee was de gelovige niet meer afhankelijk van de interpretatie van de priester, die de bijbel vaak alleen maar in de niet oorspronkelijke Latijnse vertaling tot zijn beschikking had.

Voor de verdere ontwikkeling van het Duits als algemene taal in het Duitse rijk is de bijbelvertaling van Luther van zeer grote betekenis geweest. Door de uitvinding van de boekdrukkunst kon de Lutherbijbel zich snel verspreiden en grote invloed in Europa gaan uitoefenen. Iedereen kon de teksten nu zelf lezen en begrijpen en zijn eigen oordeel vormen.

Martin Luther werd in veiligheid gebracht op de Wartburg bij Eisenach waar hij zich wijdt aan de vertaling van de bijbel in het Duits.
Martin Luther werd in veiligheid gebracht op de Wartburg bij Eisenach waar hij zich wijdt aan de vertaling van de bijbel in het Duits.

In dit kamertje vertaalde Luther de Bijbel.

In dit kamertje vertaalde Luther de Bijbel.

Naast de bijbelvertaling is een centraal werk van Luther Von der Freiheit eines Christenmenschen (Over de vrijheid van een christen). Hierin legt Luther zijn opvattingen van het ware christendom uit. De ware christen heeft geen bemiddeling van de geestelijken nodig, hij zoekt direct contact met God. De religieuze beleving wordt geïndividualiseerd.

Tekstvoorbeeld: Eine feste Burg ist unser Gott

Luther schreef tevens vele strijdschriften, fabels en kerkliederen. Een van de bekendste is Psalm 46, Ein feste Burg ist unser Gott. In deze psalm vergelijkt Luther God met een vaste (veilige) burcht, terwijl de duivel de oude, boze vijand is. Hoewel de duivel veel macht heeft, is het God die de mensen bijstaat. Hier kun je de eerste strofe beluisteren:

 

Ein feste Burg

Der 46. Psalm: «Deus noster refugium et virtus» uit het Klugsches Gesangbuch, 1529

Ein feste Burg ist unser Gott,
Ein gute Wehr und Waffen.
Er hilft uns frei aus aller Not,
Die uns jetzt hat betroffen.
Der alt böse Feind
Mit Ernst ers jetzt meint,
Groß Macht und viel List
Sein grausam Rüstung ist,
Auf Erd ist nicht seinesgleichen.

Mit unsrer Macht ist nichts getan,
Wir sind gar bald verloren,
Es streit für uns der Rechte Mann,
Den Gott hat selbst erkoren.
Fragst du, wer der ist?
Es heißt Jesu Christ,
Der Herr Zebaoth,
Und ist kein ander Gott,
Das Feld muß er behalten.

Und wenn die Welt voll Teufel wär
Und wollt uns gar verschlingen,
So fürchten wir uns nicht so sehr,
Es soll uns doch gelingen.
Der Fürst dieser Welt,
Wie saur er sich stellt,
Tut er uns doch nicht,
Das macht, er ist gericht,
Ein Wörtlein kann ihn fällen.

Das Wort sie sollen lassen stahn
Und keinen Dank dazu haben,
Er ist bei uns wohl auf dem Plan
Mit seinem Geist und Gaben.
Nehmen sie den Leib,
Gut, Ehr, Kind und Weib,
Laß fahren dahin,
Sie habens kein Gewinn,
Das Reich muß uns doch bleiben.

Documentaire

Bekijk hier een gedramatiseerde documentaire Luther und die Nation van ZDF Wissen over Martin Luther:

Film over Luther

Luthers leven werd in 2003 verfilmd met Joseph Fiennes in de hoofdrol.

Volgende periode

Na de periode van de renaissance, humanisme en reformatie volgt de periode van de Barok

05-barok