9. Romantiek (1798-1835)

In het Duits: die Romantik

Historische achtergrond

Wanderer über dem Nebelmeer – Schilderij van Caspar David Friedrich.

Aan het begin van de negentiende eeuw was het enthousiasme voor de Franse Revolutie inmiddels weggeëbd. Napoleon beheerste, tot hij in 1815 bij Waterloo verslagen werd, bijna geheel Europa. In 1815 werd er op het congres van Wenen over de herinrichting van Europa gesproken. Voor Duitsland en in de omringende landen verbeterde de situatie echter niet. De adel en de vorsten bleven de spil in het politieke bestel. Het was de tijd van de ‘restauratie’ (= het herstel) van het absolutisme, van de alleenheerschappij van de Duitse vorsten. Van hervormingen en van het streven naar een Duitse eenheid kwam niets terecht. Er kwam alleen een territoriale herindeling.

Liberale tendensen echter werden de kop ingedrukt. Universiteiten en studentenverenigingen werden scherp gecontroleerd en er werd een censuur ingevoerd. Al te vrijzinnige docenten werden ontslagen. In het economische leven kwam, na de uitvinding van de stoommachine, de industrialisering goed op gang.

Literatuur

Een nieuwe generatie dichters die rond 1770 geboren werd, later de romantici genoemd, sprak van een voortgaande Entzauberung der Welt, een onttovering van de wereld. Hun werk was het antwoord op twee grote maatschappelijke problemen: het gebrek aan politieke vrijheid en kritiek op een maatschappij, waarin economische belangen het leven bepaalden. Deze generatie van dichters en denkers wilde de wereld zijn oude glans weer teruggeven, door de ‘verbeelding aan de macht’ te brengen.

Maar rond 1800 was de ruimte voor echte maatschappijkritiek niet zo groot. Hun protest nam in de ogen van latere generaties daarom soms de vorm aan van pure Phantasterei, zoals hun tijdgenoot Friedrich Schiller het zelfs al uitdrukte.

Toch heeft het romantische gedachtegoed tot in onze tijd altijd grote aantrekkingskracht behouden. Niet zozeer het veelvuldig gebruik van het woord ‘romantisch’ duidt hierop. De huidige alternatieve muziek- en kunstscene, die ruimte opeist voor een protest- of tegencultuur, met aandacht voor vrije liefde, emancipatie, bewustzijnsverruimende middelen, spiritualiteit en mystiek, duidt erop dat de ‘romantische orde’ nog springlevend is. Gothic, magie, de belangstelling voor het onbewuste en voor de geheimen van de droom, zijn typisch romantische elementen in onze huidige cultuur.

Wat is de romantiek?

In de romantiek staan verlangen en fantasie centraal. Gevoel en intuïtie komen op de eerste plaats. De middeleeuwse cultuur wordt het grote voorbeeld in plaats van de antieke oudheid. De verzakelijkte, economische wereld van de gewone burger moet zijn oorspronkelijke geheim teruggegeven worden. Aandacht voor de natuur en het ideaal van een alle standen omvattende harmonische maatschappij, zoals – naar men meende – in de middeleeuwen gerealiseerd, zijn kenmerkend voor de romantiek. De romantische dichter stelt zich in dienst van de Sehnsucht, van het verlangen om uit de band te springen, om verre reizen te maken, om het bekende te overschrijden en grenzen te verleggen. Met het toverwoord Entgrenzung brengt de romanticus het diepere, met al zijn schaduwkanten, in natuur en maatschappij weer tot leven.

Kenmerken

Ideaal en werkelijkheid staan op gespannen voet. Het verlangen naar verre reizen en naar kunstenaarschap laat zich moeilijk verenigen met de realiteit van een burgerlijk bestaan. De hieruit voortkomende onvrede met het alledaagse leven uit zich in een zekere zwaarmoedigheid. Later drukte de Franse schrijver Charles Baudelaire (1821-1867) deze gemoedsgesteldheid uit het ‘spleen; , het Griekse woord ‘milt’. De milt wordt namelijk als de zetel van de zwaarmoedigheid beschouwd.In plaats van de antieke oudheid als ideaal worden de Duitse middeleeuwen en de daarin gewortelde volkscultuur het grote voorbeeld.Aandacht voor het abnormale, voor droom en dood, voor datgene wat de grenzen van het gewone bestaan te buiten gaat.De romantische beweging kwam in Duitsland vooral in verzet tegen starre regels die voor de literatuur golden. Men greep daarbij deels terug op de jonge Goethe en op Schiller die dezelfde houding in hun Sturm und Drang-periode aan de dag legden.
Voorbeelden
Andere grote voorbeelden voor de Romantici waren de Engelse schrijver Shakespeare en de Franse filosoof Rousseau. Hoewel de romantische beweging een Europese beweging was, ging men in Duitsland daarin het verst: er ontstonden ware Romantische Schulen die zich theoretisch en praktisch met vraagstukken uit de literatuur bezig hielden. Men onderscheidt daarin de Ältere Romantik en de Jüngere Romantik. De volgende kenmerken en schrijvers spelen daarbij een rol.

Ältere Romantik
Jüngere Romantik
Periode ca. 1798-1815ca. 1815-1835Thematiek Filosofisch en theoretisch belangSprookjesLiterairNatuurlyriekGriezelverhalenSchrijvers Ludwig TieckNovalisGebroeders SchlegelGebroeders GrimmAchim von ArnimClemens BrentanoJoseph von EichendorffCentra JenaBerlijnHeidelberg

Het woord romantiek

De aanduiding romantisch stamt uit het Franse taalgebied. Met het begrip ‘roman’ werden niet-regelgebonden en vrije literaire werken aangeduid. In deze werken werden de aloude Aristotelische voorschriften voor het literaire handwerk ruim geïnterpreteerd.
Het hiervan afgeleide begrip romantisch had aanvankelijk een negatieve betekenis: onwaar, fantastisch en onwaarschijnlijk. Werken die in de volkstaal – het Romaans – geschreven waren en niet in het klassieke Latijn, werden als moderne nieuwlichterij en als minderwaardig beschouwd ten opzichte van de strikte navolgers van de antieke oudheid.
Eind achttiende eeuw echter kreeg het begrip in Duitsland een positieve betekenis. Vrijheid, creativiteit en echtheid, tegenover klassieke gekunsteldheid, zij werden tot centrale gedachten van een alomvattend cultuurprogramma verheven.
Het programma
De romantiek in Duitsland laten we doorgaans beginnen met het jaar 1798. Toen schreef Novalis (pseudoniem van Friedrich von Hardenberg, 1772-1801): ‘Die Welt muß romantisiert werden.’ (Fragmente zur Poesie, 1799-1800).

 

In Jena bevindt zich in het voormalige huis van de filosoof Fichte het zogenaamde Romantikhaus. In dit huis troffen rond 1800 vooraanstaande Romantici elkaar. Tegenwoordig is het een museum.

Friedrich Schlegel
Meer informatie over Friedrich Schlegel.
De dichters van de romantiek bedoelden met ‘romantiseren’ het leven weer zin geven. Zij wilden de moderne maatschappij, waarin men zich soms een vreemde of onvrije voelde ten gevolge van de industrialisering, weer tot een vertrouwde wereld maken. In het literair-filosofische tijdschrift Athenäum schreef Friedrich Schlegel (1772-1829) over de bevrijding die sinds de Franse Revolutie gaande was.
Literatuur en kunst in het algemeen zouden, zo meende Schlegel, aan die voortgaande bevrijding kunnen bijdragen. Natuur en mens zijn onderdeel van één grote beweging, waarvan de geheime zin en schoonheid aan een ieder onthuld moet worden. Niet alleen de dichtkunst, maar ook muziek en schilderkunst hebben hier een taak.
‘Das Unendliche endlich dargestellt ist Schönheit,’ schreef de filosoof Friedrich Schelling aan het begin van de negentiende eeuw. Muziek, schilderkunst en poëzie moeten in een alomvattende synthese iets openbaren van het diepste geheim van het leven. ‘ …. Gemälde würden zu Gedichten, Gedichten zu Musiken; und wer weiß? so eine feierliche Kirchenmusik stiege auf einmal wieder als ein Tempel in die Luft’ (in Athenäum, 1799).
De romantische dichters wilden de ‘verbeelding aan de macht’. Zij probeerden de wereld zijn oorspronkelijke glans en betovering weer terug te geven en daarmee de burger uit zijn sleur te bevrijden. Er volgen nu voorbeelden uit de muziek, de schilderkunst en de literatuur die het programma van de Romantici illustreren.

Romantiek in de muziek

De muziek nam een bijzondere plaats in voor de romantische dichters. E. T. A. Hoffmann (1776-1822), behalve schrijver en schilder ook musicus, schreef in Der Dichter und der Komponist een dialoog over poëzie en muziek, waarin hij Ludwig von Beethoven aan het woord laat:
Ludwig: ‘Ist nicht die Musik die geheimnisvolle Sprache eines fernen Geisterreichs, deren wunderbare Akzente in unserm Innern widerklingen und ein helleres, intensives Leben erwecken? …’
Een muziekfragment uit de vijfde symfonie van Beethoven was voor de romantici genoeg om deze bevrijdende ervaring te ondergaan. Hier vind je meer informatie over Ludwig van Beethoven.
Beluister hier het begin van de vijfde symfonie van Beethoven.
E.T.A. Hoffmann

Romantiek in de schilderkunst: Caspar David Friedrich (1774-1840)

Meer informatie over Caspar David Friedrich.
De beroemdste Duitse romantische schilder was Caspar David Friedrich. Hij werd vooral bekend vanwege zijn typische schilderijen van droomlandschappen, waarin op de voorgrond vaak een mens in zijn eenzaamheid staat.
Caspar David Friedrich over schilderkunst:
Der Maler soll nicht bloß malen was er vor sich sieht, sondern auch, was er in sich sieht. Sieht er aber nichts in sich, so unterlasse er auch zu malen, was er vor sich sieht. Sonst werden seine Bilder den spanischen Wänden gleichen, hinter denen man nur Kranke oder gar Tote erwartet.
‘De schilder mag niet alleen schilderen wat hij voor zich ziet, maar ook wat hij in zichzelf ziet. Anders zullen zijn schilderijen op kamerschermen lijken, waarachter men zieken of zelfs doden verwacht.’ – Vertaling: J. Kleemans)
Caspar David Friedrich beschouwt schilderkunst als openbaring van een diepere zin, die de kosmische orde in zich bergt. De landschappen op zijn schilderijen zijn niet louter afspiegelingen van de werkelijkheid, maar geheime boodschappen van de natuur.

Lyriek

Het hieronder weergegeven Mondnacht van Joseph Freiherr von Eichendorff (1788-1857) sluit goed aan bij de schilderijen van Caspar David Friedrich. Een gedicht is een soort schilderij en een schilderij is een gedicht, zeiden de romantici. Eichendorff ‘schildert’ hier hoe de beleving van de natuur door het lyrische ik wordt voorgesteld als een religieuze en bijna mystieke topervaring.
Klik hier voor de biografie van Joseph Freiherr von Eichendorff.
Mondnacht – Joseph Freiherr von Eichendorff
Beluister hier het gedicht als muziekstuk van Robert Schumann. Zang: Dietrich Fischer-Dieskau, begeleid op piano door Alfred Brendel.

Es war, als hätt der HimmelDie Erde still geküßt,Daß sie im BlütenschimmerVon ihm nun träumen müßt.
Die Luft ging durch die Felder,Die Ähren wogten sacht,Es rauschten leis die Wälder,So sternklar war die Nacht.
Und meine Seele spannteWeit ihre Flügel aus,Flog durch die stillen Lande,Als flöge sie nach Haus.

Een standbeeld voor Joseph Freiherr von Eichendorff in Ratibor/Racibórz in Polen. Zijn kasteel is in de Tweede Wereldoorlog vrijwel geheel verwoest, toch wordt de herinnering aan deze dichter nog steeds bewaard.
Klik op de afbeelding voor een vergroting.

Synthese – Richard Wagner
Klik hier voor meer informatie over Richard Wagner.
De synthese van de verschillende kunstvormen, die men in de romantiek nastreefde, betekende in feite nieuwe ruimte voor de scheppende fantasie van de kunstenaar. In die zin stond het programma van de romantiek dicht bij dat van de dichters van Sturm und Drang uit de achttiende eeuw.
Het ultieme streven van de romantische kunstenaar was het laten samensmelten van alle kunstvormen: muziek, schilderkunst, literatuur zouden een eenheid in één kunstwerk moeten vormen. Een romantisch kunstenaar die al die vormen het sterkst heeft geprobeerd te synthetiseren, was de componist Richard Wagner (1813-1883).
Hij schiep muziekdrama’s – een soort opera’s – waarvoor hij niet alleen de muziek schreef maar ook de teksten, de regie van de enscenering voerde, zijn eigen decors ontwierp en ze tenslotte ook nog dirigeerde.
Typisch romantisch was ook zijn voorliefde voor de middeleeuwse stof – ridders als Tannhäuser (1845), Lohengrin (1850), Tristan und Isolde (1865) – of zelfs nog verder reikende motieven als de Germaanse goden- en heldenwereld in Der Ring des Nibelungen (1876).

Lohengrin – Richard Wagner
De ridder Lohengrin en zijn geliefde en vrouw Elsa. Lohengrin was gekomen om Elsa uit de nood te redden en had haar getrouwd op voorwaarde dat zij nooit zou vragen waar hij vandaan kwam. Toen zij dat uiteindelijk toch vroeg, moest hij haar verlaten. Deze sage zou zich hebben afgespeeld in Kleve, vlak over de grens bij Nijmegen.
Beluister hier het begin van de ouverture van Lohengrin.

Verlangen naar een voorbije jeugd

‘Wo Kinder sind, da ist ein goldenes Zeitalter’. De jeugd werd tot ideaal verheven. Het jonge en het jeugdige gold als uitdrukking van een natuurlijke volmaaktheid. Iets van de oorspronkelijke echtheid van het kind vond men terug in de fantasiewereld van de sprookjes. De grenzen tussen het reële en het irreële waren in dit genre vaag.Dat paste goed in het programma van de romantici, gekenmerkt door voorliefde voor ‘Entgrenzung’. Volksliedjes en volkssprookjes werden daarom enthousiast verzameld en opnieuw opgeschreven. Sprookjes kwamen in het centrum van de belangstelling te staan. De gebroeders Jacob en Wilhelm Grimm hebben hier hun hele leven aan gewijd.

Schrijvers

Jacob en Wilhelm Grimm

Jacob en Wilhelm Grimm werden respectievelijk in 1785 en 1786 in Hanau geboren.
Zij zijn niet alleen beroemd vanwege hun sprookjesverzamelingen. Beiden hebben een grote bijdrage geleverd aan de bestudering van de geschiedenis van de Duitse taal.
De eerste echte Duitse grammatica is van Jacob Grimm en samen werkten zij aan een Duits woordenboek. Zij zijn tevens de grondleggers van de Duitse taalkunde, de Germanistik.
Rotkäppchen
Roodkapje is misschien wel het beroemdste sprookje van de gebroeders Grimm.
Toon | Verberg de tekst van Roodkapje [ook hier te beluisteren]

Overige sprookjes van de gebroeders Grimm
Twintig voorgelezen sprookjes in het Duits.Een korte biografie en de sprookjes van de gebroeders Grimm in het Duits.De Nederlandse vertaling van de sprookjes van de gebroeders Grimm.
Wetenschappelijk werk van de gebroeders Grimm
Meer informatie over het werk van de Gebroeders Grimm vind je op de pagina over de taalgeschiedenis van het Duits in dit Vaklokaal Duits.Klik hier voor meer informatie over het woordenboek van de Gebroeders Grimm.Hier kun je het woordenboek van Grimm in de online-versie raadplegen.

De broers Grimm.

 

Ludwig Tieck
Lees hier meer over Ludwig Tieck.
Ludwig Tieck (1773-1853) werd beroemd door novelles als Der blonde Eckbert en door Kunstmärchen, zelf verzonnen sprookjes.
Der gestiefelte Kater (De gelaarsde kat) is misschien wel een van zijn bekendste sprookjes.
Klik hier voor de tekst van Der gestiefelte Kater.

Achim von Arnim en Clemens Brentano

Achim von Arnim (1781-1831) en Clemens Brentano (1778-1842) gaven tussen 1806 en 1808 een invloedrijke verzameling volksliederen en gedichten uit onder de titel Des Knaben Wunderhorn – Alte deutsche Lieder. Dit werk is meer dan puur een verzameling van volkliederen. De verzamelaars hebben duidelijk hun stempel op de teksten gezet.
Het is soms moeilijk om in deze verzameling een onderscheid te maken tussen citaat, bewerking of geheel eigen ‘Dichtung’. Hier vind je twee voorbeelden uit dit werk. Het aftelrijmpje herken je wellicht als het Nederlandse kinderliedje ‘Schipper mag ik overvaren?’
Abzählreim

Ahne, Krahne, wickele, wahne,Wollen wir nit nach England fahren,England ist verschlossen,Schlösser sind verrostet,Schlüssel ist verloren,Müssen wir ein Loch nein bohren,Sind wir nein gekrochen,Haben die Töpf verbrochen,Wenn der Kessel tief ist,Wenn die Milch süß ist,Wenn die Puppen tanzen,Wollen wir Lanzen pflanzen.
De componist Gustav Mahler (1860-1911) heeft later verschillende van deze liederen op muziek gezet. De tijd van Mahler wordt ook wel de tijd van de neoromantiek genoemd. Mahler leefde bijna een eeuw na de hoogtijdagen van de Romantiek. Een aantal kunstenaars uit zijn tijd grepen terug op motieven en genres uit de tijd van de romantiek en daarom noemt men deze stijlrichting Neoromantiek. Klik hier voor meer informatie over de Neoromantiek.
Beluister hier een van de liederen uit Des Knaben Wunderhorn, op muziek gezet door Gustav Mahler.

 

Middeleeuwen

Het verlangen naar een nieuw gouden tijdperk bracht ook hernieuwde belangstelling voor de Middeleeuwen (500-1500) met zich mee. Op deze periode van voor de Franse Revolutie en zelfs van voor de Reformatie werden de romantische idealen van een harmonisch (en christelijk) rijk geprojecteerd.
Met hun idealisering van jeugd en van voorbije tijden als de Middeleeuwen, verloren de romantische dichters de realiteit van kinderarbeid, armoede en klassenmaatschappij volledig uit het oog. Aan de vraag of poëzie de wereld wel kan redden, werd door hen onkritisch voorbijgegaan. De enige uitzondering hierop was misschien een enkele toonaangevende vrouw, zoals Bettina von Arnim (1785-1859), de zuster van Clemens Bretano.

De vrouw in de romantiek
De romantiek heeft heel wat teksten opgeleverd, waarin vrouwen, vrouwelijkheid en sexualiteit er niet zo goed vanaf komen. Zo schildert Ludwig Tieck (1773-1853) in zijn novelle Runenberg (1802) de worsteling van een jonge man tussen aanpassing aan een burgerlijk leven en overgave aan een leven in vrijheid. Wanneer de held van het verhaal zich aan het eind van zijn zoektocht geheel overgeeft aan zijn verbeelding vol erotische fantasieën, wordt hij uiteindelijk waanzinnig.
Das Marmorbild
Joseph Freiherr von Eichendorff (1788-1857) vertelt in het spannende verhaal Das Marmorbild (1819) over de nachtelijke ontmoeting van de jonge dichter Florio met een geheimzinnige ridder. De ridder brengt Florio naar het paleis van Venus, de godin van de liefde. Florio was namelijk op zijn omzwervingen in de nacht door een mooie tuin, verliefd geworden op een beeld van Venus. In het paleis aangekomen blijkt het beeld tot leven gewekt. Deze ontmoeting boezemt Florio grote angst in. Van deze angst weet hij zich uiteindelijk te bevrijden door vurig te bidden. Uiteindelijk komt hij het meisje Bianca tegen. Zij lijkt sterk op de maagd Maria.
De weg die Florio in dit verhaal van Venus naar Bianca aflegt, is symbolisch voor de weg van volwassenwording van de mens. Overdrachtelijk wordt de geschiedenis van de mens van de heidense, klassieke Oudheid (Venus) naar het christelijke geloof (Maria) ook door Florio afgelegd. ‘Ik ben als herboren …’ zegt Florio aan het eind van zijn avontuur. Een hypothetisch oorspronkelijk evenwicht wordt in dit verhaal verheerlijkt.
Het vrouwelijke wordt door deze mannen in de eerste plaats voorgesteld als iets demonisch. Wie zich niet weet te ontworstelen aan de erotische aantrekkingskracht van de vrouw, vervalt in angst en waanzin. In dit verband staat ook het thema van het mooie, maar schrikaanjagende mythische waterwezen. Denk maar aan de zeemeermin, vaak voorgesteld als half mens, half zeedier, zoals de Sirenen. Nixen, nimfen en zeeheksen zijn soortgelijke wezens uit dezelfde sprookjesachtige sfeer. Dit zijn strikt genomen voorstellingen, die meer verraden over de diepste verlangens van de man, dan dat zij iets zeggen over de plaats van de vrouw in de toenmalige maatschappij.

Het gedicht Der stille Grund van Joseph Freiherr von Eichendorff gaat over de fascinatie voor zo’n waterwezen:
Der stille Grund – Joseph Freiherr von Eichendorff
Der Mondenschein verwirretdie Täler weit und breit,die Bächlein, wie verirret,gehn durch die Einsamkeit.
Da drüben sah ich stehenden Wald auf steiler Höh’,die finstern Tannen sehenin einen tiefen See.
Ein Kahn wohl sah ich ragen,doch niemand, der es lenkt,das Ruder war zerschlagen,das Schifflein halb versenkt.
Eine Nixe auf dem Steineflocht dort ihr goldnes Haar,sie meint’, sie wär’ alleine,und sang so wunderbar.
Sie sang und sang, in den Bäumenund Quellen rauscht’ es sachtund flüsterte wie in Träumendie mondbeglänzte Nacht.
Ich aber stand erschrocken,denn über Wald und Klufterklangen Morgenglockenschon ferne durch die Luft.
Und hätt’ ich nicht vernommenden Klang zu guter Stund’,wär’ nimmermehr gekommenaus diesem stillen Grund.

Heinrich von Kleist

In de tragedie Penthesilea (1806, 1807) laat Heinrich von Kleist (1777-1811) de Griekse held Achilles door de Amazonekoningin Pehthesilea in een roes van waanzin als een beest afslachten. Penthesilea was eigenlijk verliefd op Achilles. Eenmaal weer bij zinnen gekomen laat Kleist haar zeggen:
‘So war es ein Versehen. Küsse, Bisse, das reimt sich, und wer recht von Herzen liebt, kann schon das eine für das andre greifen.’ (24. Auftritt).
‘Zo was het dus een misverstand. Kussen en bijten, het rijmt op elkaar. En wie van harte liefheeft, kan gemakkelijk van het één op het andere overgaan.’ Vertaling J. Kleemans
In scène 15 kun je ook de mythe van de Amazones lezen. Daarin legt Penthesilea, zonder ook maar één bloederig detail onvermeld te laten omstandig aan Achilles uit, waarom de Amazones vrouwen met slechts één borst zijn. Hier spat het bloed je bij het lezen werkelijk in het gezicht, het is pure horror. De onderkoelde reacties van Achilles op dit verhaal zijn bijna lachwekkend en vol ironie.
Het demonische van de vrouw ligt er in dit drama dik boven op. Alsof Kleist zeggen wil: Eros (liefde) en Thanatos (dood) zijn twee aspecten van dezelfde menselijke oerdrift. Later zou de beroemde Weense psycho-analyticus, Sigmund Freud (1856-1939), dit motief tot een van zijn leidende beginselen voor de verklaring van het menselijk gedrag beschrijven.
Klik hier voor de tekst van Penthesilea.
Moord/Liefdesscène uit Penthesilea door BAT, het ‘Studiotheater der Hochschule für Schauspielkunst Ernst Busch’ in Berlijn.

Positief vrouwbeeld

Friedrich Schlegel. Houtsnede van Walther Teutsch in een uitgave van Schlegels Lucinde uit 1919 (Piper, München). Klik hier voor meer informatie over Friedrich Schlegel.
Kleists voorstelling van de vrouw als een soort wild dier was in de romantiek bepaald niet vreemd. Maar in zijn novelle Marquise von O (1810 ) neemt Kleist het wel in positieve zin op voor de vrouw. Hierin beschrijft hij het leven van een alleenstaande vrouw en moeder uit de hogere kringen, die zich met haar kind onttrekt aan de maatschappelijke conventies en kiest voor een geëmancipeerd bestaan.
Een positief beeld van de vrouw schetst ook Friedrich Schlegel in zijn Lucinde (1799). Hij beschrijft hierin openlijk de liefdeservaringen van de man op weg naar zijn volwassenheid. Toon | Verberg hieronder een fragment uit Lucinde, waarin Schlegel een beeld schetst van de Männlichkeit.

Natuurlijk kwamen zijn beschrijvingen van lichamelijkheid en het recht op beleving van seksualiteit door man en vrouw Schlegel door het preutse deel van de bevolking op verwijten van onzedelijkheid te staan. Het meer progressieve deel echter verwelkomde zijn geschrift als een hoogstnoodzakelijk pleidooi voor vrije liefde en voor de rechten van de vrouw.
Bettina Brentano
Hoewel de romantiek geen echte maatschappijkritische beweging was, konden sommige vrouwen toch nog flink wat ruimte voor zichzelf opeisen. Dit gold vooral voor Bettina Brentano (1785-1859), die trouwde met de vriend van haar broer, met Achim von Arnim.
Bettina reisde veel, ontmoette beroemde persoonlijkheden als Goethe en zette zich onder andere in haar boek Dies Buch gehört dem König (1843) in voor vrijheid en tolerantie. In dit boek beschrijft Bettina von Arnim een fictief gesprek tussen de moeder van Goethe en de moeder van de Pruisische koning Friedrich Wilhelm IV. In het gesprek worden de sociale omstandigheden in de toenmalige maatschappij aan de kaak gesteld.

 

Tot de invoering van de euro sierde Bettina von Arnim het biljet van vijf Mark (West-)Duitsland. Klik hier voor de biografie van Bettina van Arnim.

Veel andere vrouwen kwamen wat hun literaire inbreng betreft niet veel verder dan hun invloed via de literaire salons van die tijd. Sommige vrouwen hebben wel mooie gedichten nagelaten, enkele romans en bovenal veel brieven geschreven. Het lijkt er echter niet op, dat velen van hen een lang en gelukkig leven hebben gehad. Zo stierf Sophie Mereau (1770-1806), later gehuwd met Brentano, in het kraambed van haar vijfde kind. Zij was toen 36 jaar.Karoline von Günderode (1780-1806) pleegde na een leven vol onrust en twijfel zelfmoord. Het mes waarmee zij haar leven beëindigde was ooit een geschenk aan haar van Clemens Brentano. Vervulling van wensen bestonden voor Günderode uiteindelijk alleen in een droom, zoals voor het lyrische ik in onderstaand sonnet van haar hand:

Beluister hier het gedichtDer Kuss im Traum  – Karoline von Günderode
Es hat ein Kuß mir Leben eingehaucht,Gestillet meines Busens tiefstes Schmachten.Komm, Dunkelheit! mich traulich zu umnachten,Daß neue Wonnen meine Lippe saugt.
In Träume war solch Leben eingetaucht,Drum leb’ ich, ewig Träume zu betrachten,Kann aller andern Freuden Glanz verachten,Weil nur die Nacht so süßen Balsam haucht.
Der Tag ist karg an liebesüßen Wonnen,Es schmerzt mich seines Lichtes eitles PrangenUnd mich verzehren seiner Sonne Gluten.Drum birg dich Aug’ dem Glanze ird’scher Sonnen!Hüll’ dich in Nacht, sie stillet dein VerlangenUnd heilt den Schmerz, wie Lethes kühle Fluten.

Joseph von Eichendorff

Romantiek is Sehnsucht: verlangen
Das Herz mir im Leib entbrennte,Da hab’ich mir heimlich gedacht:Ach wer da mitreisen könnteIn der prächtigen Sommernacht!
Deze regels komen uit het gedicht Sehnsucht (1834) van Joseph von Eichendorff (1788-1857). Het gedicht vat het programma van de romantici nog eens kernachtig samen: de schoonheid van de ongerepte natuur, het verlangen om erop uit te kunnen trekken, wegdromen in een fantasielandschap bij maneschijn en heimwee naar het verlaten vaderland. Het zijn de bijna tot cliché verworden hoofdthema’s van de romantiek. De meren, de bergen, de bossen, het gezang van nachtegalen, het zijn natuurlijk geen afspiegelingen van de werkelijkheid, maar projecties van onvervulde verlangens van de ziel.
Eichendorff is de meest gelezen dichter uit de tijd van de romantiek. Veel van zijn gedichten zijn door tijdgenoten op muziek gezet, onder andere door Robert Schumann (1810-1856) en Felix Mendelssohn-Bartholdy (1809-1847). Behalve vanwege zijn gedichten is Eichendorff beroemd om zijn novelle Aus dem Leben eines Taugenichts (1826) en de eerder genoemde novelle Das Marmorbild (1819).
Aus dem Leben eines Taugenichts
Eén van de mooiste en ook meeste gelezen novellen uit de tijd van de romantiek is Eichendorffs Aus dem Leben eines Taugenichts. Het verhaal gaat over een zoon van een molenaar, die door zijn vader de wereld in gestuurd wordt omdat hij verder niet wil deugen. Met zijn viool onder de arm gaat hij op weg. Hij laat alles aan het toeval over en hij laat zich leiden door zijn stemmingen van het moment. Exacte tijd en plaats blijven in de novelle in het vage, behalve dat de reis van de Taugenichts zich tussen Wenen en Rome – de aloude machtscentra van keizer en paus – afspeelt. Het verhaal eindigt met een gelukkig huwelijk, waarbij grenzen tussen de verschillende standen er niet toe doen. De laatste woorden zijn: ‘Und es war alles, alles gut.’ Direct in het eerste hoofdstuk, eenmaal in de vrije natuur aangekomen, speelt de violist:
Wem Gott will rechte Gunst erweisen,Den schickt er in die weite Welt,Dem will er seine Wunder weisenIn Feld und Wald und Strom und Feld.
Klik hier voor de volledige tekst van de Taugenichts.
Romantische gedichten
Eichendorff is vooral ook beroemd om zijn romantische gedichten, zoals Sehnsucht, Weihnachten en Das zerbrochene Ringlein.
Toon | Verberg:  Sehnsucht
Toon | Verberg:  Weihnachten
Toon | Verberg: Das zerbrochene Ringlein
Hier vind je een biografie van Joseph Freiherr von Eichendorff. Bekijk ook eens deze gedichten

Wilhelm Müller
Klik hier voor de biografie van Wilhelm Müller en tevens de links naar de beide gedichtencycli.
Wilhelm Müller (1794-1827) is bekend vanwege zijn gedichtencyclus Die schöne Müllerin en Die Winterreise, beide door Schubert op muziek gezet. Het volgende gedicht komt uit deze cyclus.
Das Wandern
Beluister hier enkele strofes van dit gedicht, zoals de popzangeres Nena het voor kinderen heeft gezongen.

Das Wandern ist des Müllers Lust,Das Wandern!Das muß ein schlechter Müller sein,Dem niemals fiel das Wandern ein,Das Wandern.
Vom Wasser haben wir’s gelernt,Vom Wasser!Das hat nicht Rast bei Tag und Nacht,Ist stets auf Wanderschaft bedacht,Das Wasser.
Das sehn wir auch den Rädern ab,Den Rädern!Die gar nicht gerne stille stehn,Die sich mein Tag nicht müde drehn,Die Räder.
Die Steine selbst, so schwer sie sind,Die Steine!Sie tanzen mit den muntern ReihnUnd wollen gar noch schneller sein,Die Steine.
O Wandern, Wandern, meine Lust,O Wandern!Herr Meister und Frau Meisterin,Laßt mich in Frieden weiterziehnUnd wandern.

Nacht en dood: de keerzijde van het leven

De Romantici hadden een bijzondere aandacht voor de schaduwzijde van het bestaan, uitgebeeld door de nacht. De nacht biedt zicht op onvermoede dieptes en in slaap en droom wordt een glimp opgevangen van hetgeen niet direct zichtbaar is, zoals bijvoorbeeld het leven na de dood. Andere motieven van de schaduwzijde van het leven zijn het abnormale, de roes, bewustzijnsverruiming en waanzin. De schrijver Ernst Theodor Amadeus Hoffmann (1776-1822) heeft deze motieven op meesterlijke wijze in zijn novellen en romans verwerkt.

E.T.A. Hoffmann

Ernst Theodor Amadeus Hoffmann (1776-1822) is een typisch voorbeeld van een romantisch kunstenaar die probeert verschillende kunstvormen in zich te verenigen. Naast schrijver was hij ook componist en uit bewondering voor Mozart nam hij als derde naam ‘Amadeus’ aan. In het dagelijks leven was hij jurist en leidde een tamelijk burgerlijk bestaan. ’s Nachts echter kwam hij achter zijn schrijftafel of in de kroegen van Berlijn tot leven.
Het werk van Hoffmann behoort tot de latere periode van de romantiek. De idealen van de Franse Revolutie, vrijheid en gelijkheid, zijn niet gerealiseerd. In Duitsland is de restauratie na het Wiener Kongress (1815) volop aan de gang. Hoffmann lijdt als kunstenaar aan het leven van zijn tijd in meervoudig opzicht. De kunstenaar wordt gemarginaliseerd en gaat steeds meer een geïsoleerd bestaan lijden. In dit isolement krijgt kunst ook iets demonisch voor de kunstenaar zelf. Zijn existentie is in het geding. In het beste geval kan de artistieke spanning waaronder de kunstenaar dan gebukt gaat, in een sprookjesachtige sfeer worden gesublimeerd en opgelost. Dat gebeurt in Hoffmann’s vertelling Der Goldene Topf (1814).
Zelfvernietiging, waanzin of moord…
Als het de kunstenaar echter niet lukt om aan de waanzin een artistieke vorm te koppelen, kan zijn leven eindigen in zelfvernietiging, waanzin of moord. Deze motieven vinden we terug in Hoffmanns vertellingen Der Sandmann (1817) en Das Fräulein von Scuderi (1819), heel spannende en fantastische vertellingen met een uitzonderlijk slechte afloop. Hoffmann thematiseert hierin angsten, dromen en onderdrukte verlangens als de stuwende en dierlijke krachten achter het menselijk handelen.
In Das Fräulein von Scuderi is de goudsmid Cardillac zo gehecht aan het door hem vervaardigde sieraad, dat hij steeds de kopers ervan doodt om de sieraden weer in bezit te krijgen. Opvallend is, dat Hoffmann niet alleen een spannende krimi vertelt, maar aan het slot ook aan het psychologiseren gaat. Zo probeert hij in dit verhaal ook uit te leggen, waarom Cardillac is, zoals hij is.
In Der Sandmann neemt Hoffmann het impliciet op voor de vrouw. De geliefde van de hoofdpersoon in dit boek is verworden tot een automaat, dat slechts beantwoordt aan de wensen en fantasieën van de man. Hoffmann wil hiermee zeggen dat de eisen die de maatschappij aan het individu stelt, geen ruimte laten voor in vrijheid ontwikkelde identiteit. De gevolgen zijn psychische vervormingen zoals een voortdurend leven met angst, achtervolgingswaanzin en schizofrenie.
Het onbewuste
Het zou nog minstens een eeuw duren, voordat Sigmund Freud, die we eerder al tegenkwamen bij Kleist, deze thema’s tot onderwerp van wetenschappelijk onderzoek maakte. In zijn beroemde werk Traumdeutung (1900) schetst hij een beeld van de mens hoe deze door zijn onbewuste wordt geleid. Dit onbewuste openbaart zich volgens Freud in bijvoorbeeld dromen en versprekingen. Tegenwoordig wordt dit boek door vele wetenschappers weliswaar als prachtige lectuur beschouwd maar veelal afgedaan als neoromantische Phantasterei.

Het standbeeld voor E.T.A. Hoffmann op de Gendarmenmarkt in Berlijn.
Klik hier voor de biografie van E.T.A. Hoffmann. Tevens vind je hier links naar de novellen en ander werk van de schrijver.

Novalis – Een eindeloos dromen van de blauwe bloem
Buste van Novalis op zijn graf in Weißenfels (Sachsen-Anhalt).
Klik hier voor de biografie van Novalis. Hier vind je ook de link naar de Heinrich von Ofterdingen en de gedichten van Novalis.
In de roman Heinrich von Ofterdingen krijgt de hoofdpersoon Heinrich, zoon van een eenvoudige handwerker uit Eisenach, een bijzondere en fantasierijke droom:
Der Jüngling verlor sich allmählich in süßen Phantasien und entschlummerte. Da träumte ihm erst von unabsehlichen Fernen, und wilden, unbekannten Gegenden. Er wanderte über Meere mit unbegreiflicher Leichtigkeit; wunderliche Tiere sah er; er lebte mit mannigfaltigen Menschen, bald im Kriege, in wildem Getümmel, in stillen Hütten…
(in: Heinrich von Ofterdingen, Erwartung, Erfüllung, erster Teil, Die Erwartung, Erstes Kapitel.)
Deze beroemde, rond 1800 geschreven roman van Novalis – pseudoniem voor Friedrich von Hardenberg (1772-1802) – speelt in de middeleeuwen. Heinrich heeft via een vreemdeling een sprookjesachtig verhaal over een geheimzinnige blauwe bloem gehoord. Dit verhaal laat hem niet meer los en is aanleiding voor fantastische dromen. De droom brengt een beslissende wending in zijn leven. Hij wil op weg om de blauwe bloem te zoeken. Heinrich maakt dan een lange reis waarop hij kennis maakt met wonderlijke werelden: ridders, het geheimzinnige Oosten en mythische geheimen van de natuur passeren de revue. Uiteindelijk ontmoet Heinrich het lieve meisje Mathilde. Haar gezicht meent hij in de blauwe bloem gezien te hebben.
Novalis’ roman heeft alleen een eerste deel: Erwartung (Verwachting). Het tweede deel dat Erfüllung (Vervulling) zou gaan heten, is nooit meer geschreven. Wat Novalis daarin voor ogen stond, was de uiteindelijke romantisering van de wereld. Dat programma vatte hij nog eens samen in het volgende gedicht dat ook in de Heinrich von Ofterdingen te vinden is.
Wenn nicht mehr Zahlen und FigurenSind Schlüssel aller Kreaturen,Wenn die, so singen oder küssen,Mehr als die Tiefgelehrten wissen,Wenn sich die Welt in’s freie Leben,Und in die Welt wird zurück begeben,Wenn dann sich wieder Licht und SchattenZu echter Klarheit werden gatten,Und man in Märchen und GedichtenErkennt die ewgen Weltgeschichten,Dann fliegt vor Einem geheimen WortDas ganze verkehrte Wesen sofort.
Richard Wagner verwerkte het thema van de roman Heinrich von Ofterdingen in zijn opera Tannhäuser. Klik hier om de ouverture van dit muziekdrama te beluisteren.

In feite leverde Novalis met zijn roman kritiek op Goethe’s Wilhelm Meisters Lehrjahre (1795, 1796) en daarmee op het hele programma van de tijd van de Klassik.  Wilhelm Meister eindigt in Goethes roman als een burgermannetje, dat zijn verantwoordelijkheden serieus neemt en niet vlucht voor zijn dagelijkse plicht. Dat was Goethes opvatting van ‘Bildung’ (opleiding, ontwikkeling).
Hoe ver staan de romantici niet af van dit in hun ogen ouderwetse ideaal. Goethe had dat goed door. Na zijn Sturm und Drang-periode, dat wil zeggen na de tijd van de Werther, noemde hij de romantiek dan ook ziek: Das Klassische nenne ich das Gesunde und das Romantische das Kranke. (2.4.1829, Eckermann, Gespräche mit Goethe 1822-1832)
Ander beroemd gebleven werk van Novalis zijn de gedichten Hymnen an die Nacht en Geistliche Lieder. Na de dood van zijn geliefde Sophie von Kühn, met wie hij zich tegen de wil van zijn ouders verloofd had, wendde Novalis zich in zijn dichtwerk helemaal tot een soort spiritueel Christendom om dit zware verlies te kunnen dragen. Hij overleed zelf ook op jonge leeftijd.

Hölderlin en Kleist: Nergens een plek

Het rusteloze zoeken van de romantici wordt treffend geïllustreerd door het tragische leven van twee grote dichters: Friedrich Hölderlin (1770-1843) en Heinrich von Kleist (1777-1811).

Friedrich Hölderlin

Hölderlin, geïnspireerd door de idealen van de Franse Revolutie, droomde van een nieuw harmonisch leven in de geest van het klassieke humanisme.
Harmonie met zichzelf is echter wel het laatste wat Hölderlin in zijn leven gevonden heeft. Zijn leven eindigde in zwaarmoedigheid en geestelijke verwarring.
De tweede helft van zijn leven bracht hij, als psychisch ziek beschouwd, in eenzaamheid door in het huis van een timmerman in Tübingen. Dit huis, de Hölderlinturm in Tübingen kun je bezoeken. Eén van zijn beroemdste gedichten heet Hälfte des Lebens. In dit gedicht wordt het sombere leven geschetst als de mens zijn jeugd achter zich heeft gelaten.

Klik hier voor meer informatie over Friedrich Hölderlin.

Hälfte des Lebens – Friedrich Hölderlin
[bron: http://www.onlinekunst.de ]

Heinrich von Kleist
Klik hier voor de biografie van Heinrich von Kleist. Je vindt hier tevens vele links naar zijn werk.

Een modern schilderij van Kleist zoals de Franse schilder André Masson zich hem voorstelde (1939). Vanwege de waanzinnige expressie zou je hier Kohlhaas ook in kunnen zien.
‘…. die Wahrheit ist, dass mir auf Erde nicht zu helfen war’
…. schreef Heinrich von Kleist in zijn afscheidsbrief. Na het lezen van de werken van de filosoof Immanuel Kant raakte Kleist in een diepe geestelijke crisis. Kant beweerde dat de werkelijkheid niet objectief kenbaar is en onder dat inzicht leed Kleist enorm.
Waar Kleist ook sterk onder leed was het feit dat hij met zijn werk in zijn tijd niet veel succes had. Een krant, die hij rond 1810 in Berlijn uitgaf, heeft maar kort bestaan en zijn stukken werden of niet opgevoerd of zodanig dat ze geen succes werden. Zo ensceneerde Goethe Kleists Zerbrochene Krug zo slecht in Weimar, dat het totaal flopte. Dit alles verergerde zijn geestelijke crisis.
Op 21 november 1811 pleegde hij – samen met Henriette Vogel – zelfmoord. Van Kleist worden pas ver na zijn dood de novelle Michael Kohlhaas (1811) en de komedie Der zerbrochene Krug (1810) erg bekend en populair.
De moderne Duitse schrijfster Christa Wolf (1929) noemt haar roman, waarin Kleist een belangrijke rol speelt: Kein Ort. Nirgends. Deze titel vat het romantische levensgevoel nog eens goed samen: lijden aan de wereld, oneindig verlangen zonder vervulling, nergens een plek. Dit levensgevoel is veel dichters uit de romantiek noodlottig geworden.
Michael Kohlhaas
Michael Kohlhaas is een paardenhandelaar wie onrecht geschiedt. Om zijn gelijk te krijgen, verwordt Kohlhaas zelf tot een rover, plunderaar en brandstichter. Hoewel hij aan het eind van de novelle toch zijn gelijk krijgt wat zijn paarden betreft wordt hij veroordeeld voor al zijn daden. Kleists proza behoort tot het mooiste dat in het Duits is geschreven. Het begin van Michael Kohlhaas moge dat verduidelijken:
Beluister hier een fragment uit Michael Kohlhaas.

An den Ufern der Havel lebte, um die Mitte des sechzehnten Jahrhunderts, ein Roßhändler, namens Michael Kohlhaas, Sohn eines Schulmeisters, einer der rechtschaffensten zugleich und entsetzlichsten Menschen seiner Zeit.
Dieser außerordentliche Mann würde, bis in sein dreißigstes Jahr für das Muster eines guten Staatsbürgers haben gelten können.
Er besaß in einem Dorfe, das noch von ihm den Namen führt, einen Meierhof, auf welchem er sich durch sein Gewerbe ruhig ernährte; die Kinder, die ihm sein Weib schenkte, erzog er, in der Furcht Gottes, zur Arbeitsamkeit und Treue; nicht einer war unter seinen Nachbarn, der sich nicht seiner Wohltätigkeit, oder seiner Gerechtigkeit erfreut hätte; kurz, die Welt würde sein Andenken haben segnen müssen, wenn er in einer Tugend nicht ausgeschweift hätte. Das Rechtgefühl aber machte ihn zum Räuber und Mörder.

De romantiek en het vervolg
De romantiek is een bizarre mengeling van thema’s en motieven. Sommigen menen dat je de romantiek niet als literaire periode onder één noemer kunt brengen en dat je het woord ook maar beter kunt vermijden. De romantiek kwam al snel in de negentiende eeuw onder vuur te liggen. Vooral Heinrich Heine (1797-1856) drijft als eerste (na Goethe) de spot met de romantiek. Met hem betreden we dan ook een nieuwe periode in de Duitse literatuur, waarin we een andere, volgens velen veel frissere kijk op het Duitse literaire landschap krijgen.
Maar wie van de romantiek geen genoeg kan krijgen, hoeft niet ver in de geschiedenis terug te gaan. De ‘romantische orde’ (zie Maarten Doorman, De romantische orde, Amsterdam 2004) is nog springlevend: zonder E.T.A. Hoffmann geen ballet van de Notenkraker of boeken en films over Harry Potter en zonder Heinrich von Kleist geen Gerard Reve.